Süni intellektdən danışarkən hər zaman bunun sənət perspektivindən baxdıqda sənətçi üçün bir vasitə olduğunu qəbul edirik. Ancaq süni intellektlə söhbət zaman ondan hər hansı bir mövzuda, hər hansı bir janrda və hər hansı bir texnalogiya ilə yaradılacaq əsər üçün ideya verməsini istədikdə, o sənə mövzudan tutmuş onun konsepsiyasının fəlsəfi əsaslandırmasına, janrın mövzu ilə bağlantısından tutmuş materialın seçiminə kimi hazır siyahı verəcək. Bu halda bizə sadəcə hazır resepti reallaşdırmaq qalır. Sadəcə instruksiyaya riayət etmək kifayətdir. İnsanın bu prosesdəki rolu hardasa mətbəx robotuna bənzəyir. Bütün xam maddələri əlavə et, proqramı seç və start düyməsinə bas. Yemək (əsər) hazırdır.
Süni intellekt hər şeyi etdi bu prosesdə. Bir şeydən başqa: Fiziki olaraq sənət obyektini materiala çevirmək. Bircə bunu edə bilmədi və bunun üçün insana ehtiyacı vardı. İnsan bunu onun üçün realllaşdırdı. Sizcə də qəribə deyilmi? Sanki bizim üçün bir vasitə olmalı olan süni intellek özü bizdən bir vasitə kimi istifadə etdi.
Əlbətdə bu nümunədə bariz bir boşluğu mən də görürəm. Bu, başlamaq və bitirmək, yəni iradədir. Hansı ki, bu süni intellektdə yoxdur. Yəni insan prosesi başlatdı (seçim etmək prosesin başlanğıcına daxildir) və bitirdi. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, insan yaradıcı prosesdən demək olar tamamiylə kənarda qalaraq sadəcə prosesin start və stop düyməsinə basdı. Zehin, ideya, ideyanın mücərrəd fəlsəfi əsası və idealın reala transformasiyası - bütün bu mərhələlərdən kənarlaşdırıldıq. Biz sadəcə bizi biz edən yeganə şeyə - iradəyə sığınaraq on/off düyməsinə təyin olunan otomata çevrildik.
Heç şübhəsiz nə zaman başlayacağını bilmək və nə zaman dayanacağına hökm etmək bəlkə də bu iki nöqtə arasındakı prosesin özündən daha önəmlidir. Ancaq söhbət sənətdən gedirsə, cavablandırılmalı olan bir çox sual yan-yana düzüləcək qarşınıza. Nə? Niyə? Nə üçün? və.s Bu sualların cavabı isə prosesin özüdür. Çünki incəsənət bir dildir. Əgər ümumiyyətlə bu dilin niyə var olub olmadığından danışmırıqsa bütün suallarımızın ünvanı bu dilin nə danışdığıdır.
Digər bir məsələ bu dildə ifadə edilən fikirlərin, yəni yaradılan sənət obyektlərinin orijinallığıdır. Əminəm süni intellektin yüz faiz orijinal heç bir şey yaratmadığı barədə çoxumuz həm fikir ola bilərik. Buna bir nömrəli səbəb istifadə olunan datanın mənbəsinin insan əsaslı olmasıdır. Yəni bizim yaratdıqlarımızla qidalanır. Ancaq süni intellektin yüz faiz orijinal ola bilməməsini problemli bir məsələ olmaqdan çıxaran də elə yenə onun datalarının mənbəyi – dolayı yolla biz insanlarıq. Çünki bir insan nə qədər orijinal sənət obyekti yarada bilirsə süni intellekt də o qədər orijinal ola bilir. Gözləntimiz onun bizdən daha orijinal olmasıdırsa bu mövzunu burada bağlaya bilərik. Yox, əgər bizi maraqlandıran süni intellektin insan kimi ola bilib bilməməsidirsə, o zaman orijinallıq barədə insandan fərqlənmədiyini deyə bilərik. Hətta süni intellekt alternativ bir gələcəkdə insandan daha orijinal olmağı da bacara bilərdi. Çünki ilkin ilkəl versiyalarında yaratdığı təsvirlər insan tərəfindən daha az manupilasiya edilmiş xam obyektlərdən ibarət idi. Anlaşılması çətin, ancaq özünəməxsus. Ancaq biz süni intellektə insan əsaslı datalarla təlim keçdikcə onu daha çox insanlaşdırdıq və eyniləşdirdik.
Yuxarıda bəhs etdiyim mövzu ətrafında çəkdiyim xəyali nümunələr süni intellektin sənət perspektivindən ən üst limitini təmsil edir. Bu gün düşünmürəm ki, hansısa özünü sənətçi hesab edən sənətçi sənət obyekti yaratmaq üçün bütün prosesi süni intellektə həvalə edib ondan hazır resept alır. Yəni bu gün biz həqiqətən süni intellekti bir vasitə, alət kimi istifadə edirik. Ancaq bunu etməməyimiz (yəni A-dan Z-yə hər şeyi ona həvalə etməməyimiz) süni intellektin belə bir potensialına qarşı özümüzü görməməzliyə vurmağımıza haqq qazandırmır. Süni intellektin sənət perspektivindən bir alət olub olmaması insanın niyyətindən birbaşa asılıdır. Ona görə də insanın iradəsinə tabe edilərək süni intellektlə yaradılan sənət obyektləri əsər, insanın könüllü və şüurlu şəkildə öz iradəsini süni intellektin ixtiyarına verərək yaratdığı sənət obyektləri isə əsər statusunda deyildir. Burada yeganə ayrım iradə kimi mücərrəd anlayış olduğu üçün də hər iki istiqamətdə doğrulama və ya yanlışlama, yəni inkar mümkün deyildir.
Süni intellektlə bizi gələcəkdə yox, elə günü bu gün bir tək iradə ayırır.
