Bir şeyə və ya bir yerə aid olduğunu dərk etmək əslində həmin aidiyyat duyğusunun əksinin sübutudur. Tam mənası ilə aid olmaq bütövləşməyi tələb edir. Bütöv olan, ayrı, ikinci bir şüur formalaşdıra bilməz. Ancaq insan təbiətə aid olduğunu düşünərkən təbiət və özü arasında sədd çəkərək iki fərqli varlıq olaraq ayırım yaradır. Beləcə ikinci bir şüur formalaşdırmış olur.
Əksini düşünsək, yəni əgər vahid bir şüur olsaydı, təbiətlə bir ya da ayrı, təbiətə aid olmaq və ya aid olmamaqdan asılı olmadan, təbiətin təbii düşünmə forması, baş verən hər cür davranış formasını olmalı olan kimi başa düşüb, təbii qəbulu olardı. Nəticədə heç kim küləyin şiddətini, yağışın leysanını və ya səhranın quraqlığını yadırğamır. Bunun kimi, insanın istənilən davranış forması – bu hətta təbiətin özünə əks istiqamətdə yönəlmiş olsaydı da – təbii qəbul edilməliydi. Ancaq bu belə deyil. İnsan yarandıqdan sonra, hətta öz simasının əksini belə görmədən rastlaşdığı ilk ağacın qarşısında dayandı. Əlini bir öz sinəsinə qoydu, sonra həmin əlini ağacın gövdəsinə sürtdü. Beləcə insan zehni vahid təbiət zehnindən ayrılaraq “mən” və “o”nu yaratdı. İnsan təbiətlə cismən bir olsa da heç vaxt onun gözündən dünyaya baxa bilmədi, çünki yarandığı andan etibarən öz şüuruna sahib oldu. Bu mənada biz təbiətdən heç vaxt ayrılmadıq, ancaq eyni zamanda heç vaxt bir olmadıq. Ona görə də xüsusi bir aidiyyat düşüncəsi yaratmaq bizi təbiətdən ayırır. Hər nə qədər ironik səslənsə də bizim təbiətə istənilən yaxınlaşma cəhdimiz, əslində aramızda bir məsafə olduğu reallığını şüur altımızdan geri çağırır.
Günümüzün insan-təbiət münasibətlərindəki əsas problemli yanaşmalardan biri də insanın təbiət qarşısındakı üstünlüyü illüziyasıdır. Fiziki olaraq insanın təbiəti, təbiətin təbiətidir. İnsanın düşüncəsi də, təbiətin düşüncəsidir. İnsan təbiətin özüdür. İnsandan kənarda təbiət yoxdur. Nə yer kürəsində, nə də kosmosda insan özünü tərk etmədiyi müddətcə (bu tamamiylə ayrı müzakirə mövzusudur, ümumi mövzudan yayınmamaq üçün bu fikri açıqlamıram) təbiətdən ayrıla bilməz. Bu mənada insanın zehni azadlığından irəli gələn insanla təbiət arasında istənilən rəqabət düşüncəsi absürd səslənə bilər. Çünki insan özü özünə qalib gələ bilməz. Çünki istənilən rəqabətin yekunu eyni anda həm qələbə, həm də məğlubiyyətdir. Yəni istənilən ehtimal olunan gələcək nəticələr artıq yaşanmışdır. Bu da öz növbəsində insanın təbiətin öz olduğunun, bu iki anlayış arasındakı rəqabət düşüncəsinin illüziya olduğunun nəzəri sübutudur.
Hər şeyə rəğmən zehni ayrılıq və fiziki vahidlikdən sonra üçüncü bir baxış bucağı daha mövcuddur. Belə ki, əgər yenə də dar bir aspektdən baxaraq insanla dünyanı ayrı bir təbiət kimi düşünmək istəsək, yenə də insanın təbiətə üstünlüyünün mümkün olmadığını görərik. İnsan təbiətə zərər verə bilməz. Təbiət özlüyündə mükəmməl (bütöv) sistemdir və sistemin özünü bərpa mexanizmi mövcuddur. Necə ki, yoxdan var etmək insan üçün əlçatan deyil, eləcə də var olanı yox etmək də insanın qabiliyyəti daxilində deyil. Təbiət ən geniş mənası ilə məkandır və məkanın varlığı bildiyimiz kosmosda mütləqdir. Onun hər hansı bir formada dəyişdirilməsi yox olması demək deyil. Bu mənada insanın təbiət üzərində təsiri təbiətin əks-təsirinə bərabər olacaq. Məkan var olan formanı bərpa edəcək, bunu edə bilməyəcək qədər kritik hallarda isə yeni stabillik forması yaradacaq. Heç bir halda təbiətin ümumi məkan anlayışı dəyişməyəcək. Ona görə də bu iki qarşılıqlı başladılan hərəkət döngüsü təbiətin məkan olaraq varlığı üzərində heç bir təsirə, qüvvəyə sahib deyil. Elə isə sual yaranır ki, bu halda insanı qorxudan və ya narahat edən nədir? Niyə təbiəti “qorumağa” çalışırıq?
İnsanın qeyri-təbii fəaliyyətinin qorxulan nəticəsi yalnız yuxarıda bəhs etdiyim mexanizmin (özünü bərpa və ya təsir-əks təsir) işə düşməsi ola bilər. Çünki bu prosesin təsiri təbiət üzərində heç bir gücə sahib olmasa da insanın var olma və həyatda qalma instinktinə birbaşa təhdiddir. Yəni bizi qorxudan, narahat edən əslində təbiət yox, onun bizi ayrı bir varlıq kimi görməməsi və özünü, yaralarını (yəni bizi) bərpa etməyə qərar verməsidir. Şüur altında məsələnin bizimlə bağlı olduğunu, bizdən kənarda təbiətin var olmadığını bilirik. Biz, şüursuz şəkildə özümüzə qəsd etmə ehtimalımızdan qorxuruq.
Biz təbiətə yox özümüzə zərər veririk. Biz təbiəti yox, özümüzü qorumağa çağırırıq. Biz ağacları yox, öz nəfəsimizi kəsirik, dənizləri, gölləri yox, özümüzü susuzluqdan quruduruq. Biz təbiətdən üstün deyilik nə də alçaq. Biz təbiətdən xaric deyilik, təbiətin parçası deyilik. Biz təbiətik, təbiət bizik! İnsan təbiətlə rəqabət aparmır. Təbiət insan timsalında təkamül yaşayır. Şüurumuz isə cismimizi bu təkamül prosesində uğursuz olub dalana dirənən, yox olan olmaqdan qorumaq üçün həyəcan təbili çalır.
Heç şübhəsiz insan eyni anda iki təkamül yolu izləyir. Həm cismən təbiətlə, kosmosla və məkanla bütövləşmiş şəkildə, həm də zehnən tamamiylə ayrı bir mücərrəd varlıq kimi. Bu təkamülün zirvə nöqtəsi nə vaxtsa olacaqsa, bu, iki yolun kəsişməsində olacaq.
Realizing that one belongs to something or somewhere is, in fact, proof of the very opposite of that sense of belonging. True belonging requires becoming whole. That which is whole cannot form a separate, second consciousness. Yet, when a person reflects on belonging to nature, they erect a barrier between themselves and nature, creating a distinction between two separate entities. In doing so, they form a second consciousness.
If we consider the alternative—that is, if a unified consciousness existed—then any form of behavior, whether aligned with nature or opposed to it, would simply be understood as the natural way of things and accepted as such. After all, no one finds the violence of the wind, the downpour of rain, or the aridity of the desert strange. By the same token, any form of human behavior—even if directed against nature itself—ought to have been accepted as natural. Yet, this is not the case. Upon coming into existence, and before even seeing a reflection of his own face, man stood before the first tree he encountered. He placed his hand upon his own chest, then ran that same hand along the tree’s trunk. In doing so, the human mind separated from the unified mind of nature, creating the concepts of "I" and "it." Although physically one with nature, man could never view the world through its eyes, for he possessed his own consciousness from the very moment of his creation. In this sense, we have never truly separated from nature, yet we have never been one with it either; consequently, the very act of conceiving a distinct sense of belonging is what separates us from nature. However ironic it may sound, any attempt we make to approach nature actually brings back from our subconscious the reality that there is a distance between us.
One of the key problematic approaches in the human-nature relationship today is the illusion of human superiority over nature. Physically, the human is nature; nature is nature. Human thought, too, is the thought of nature. The human is nature itself. There is no nature apart from the human. Whether on Earth or in the cosmos, as long as the human does not leave themselves behind (a separate topic of discussion I will not elaborate on here to avoid straying from the main subject), they cannot separate themselves from nature. In this sense, any notion of rivalry between humanity and nature—stemming from human mental freedom—may seem absurd. For a human cannot triumph over themselves. Because the outcome of any such rivalry is simultaneously both victory and defeat; that is, any conceivable future results have already been experienced. This, in turn, serves as theoretical proof that the human is nature itself and that the idea of rivalry between these two concepts is an illusion.
Beyond the concepts of mental separation and physical unity, a third perspective exists. Even if we adopt a narrow view and consider humanity and the natural world as distinct entities, we still find that human superiority over nature is impossible. Humans cannot harm nature. Nature is, in itself, a perfect (complete) system equipped with a self-restoring mechanism. Just as creating something from nothing is beyond human reach, so too is the annihilation of what already exists. In its broadest sense, nature is space, and the existence of space is absolute within the cosmos as we know it. Altering it in any way does not equate to its disappearance. In this sense, the human impact on nature is matched by nature's counter-reaction; space will restore the existing form or, in critical situations where restoration is impossible, establish a new form of stability. Under no circumstances will the fundamental nature of space itself change. Consequently, this cycle of reciprocal interaction exerts no influence or force upon nature’s existence as space. This raises the question: what, then, is it that frightens or troubles humanity? Why do we try to “protect” nature?
The dreaded consequence of unnatural human activity could simply be the triggering of the mechanism I mentioned earlier—that of self-restoration or the principle of action and reaction. For while this process may hold no power over nature itself, it poses a direct threat to the human instinct for existence and survival. In other words, what truly frightens and unsettles us is not nature itself, but the fact that it does not view us as separate entities and may decide to heal itself—and its wounds (which include us). Subconsciously, we know that the issue is bound up with us and that nature does not exist independently of us; we fear the possibility of unconsciously bringing about our own destruction.
We harm not nature, but ourselves. We call for the protection not of nature, but of ourselves. We cut off not the trees, but our own breath; we leave not the seas and lakes, but ourselves, to wither from thirst. We are neither superior nor inferior to nature. We are neither separate from nature nor merely a part of it (in the literal sense). We *are* nature; nature *is* us! Humans do not compete with nature; rather, nature undergoes evolution through the human form. Our consciousness, meanwhile, sounds the alarm to protect our physical selves from failing in this evolutionary process—from hitting a dead end and facing extinction.
Undoubtedly, human beings follow two paths of evolution simultaneously: physically, in a state of oneness with nature, the cosmos, and space; and mentally, as a completely distinct, abstract entity. If there is ever to be a pinnacle to this evolution, it will lie at the intersection of these two paths.