Essedə, 15.12.2023 tarixində Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində açılışı olan və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi çərçivəsində Qərbi Azərbaycan incəsənətinə həsr edilmiş "Mədəni yaddaşımızda Qərbi Azərbaycan" adlı sərginin mahiyyətini təhlil edilir.
Heç şübhəsiz Azərbaycan qədim dövlətdir və müxtəlik aspektlərdən təsir dairəsi bu günkü sərhədlərimizin çox irəlisindədir. Düşünürəm ki, Qarabağın işğaldan azad edilməsi sadəcə otuz illik işğalın sonu yox, eyni zamanda tarixi köklərimizə qayıdışın başlanğıcıdır. Bu mənada Qərbi Azərbaycanın önəmi, İrəvanda mövcud olmuş yüksək mədəniyyətimin izlərinin üzə çıxarılması bizim üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi çərçivəsində “Mədəni yaddaşımızda Qərbi Azərbaycan” sərgisinin keçirilməsi bu mənada çox məsuliyyətli və önəmli addımdır.
Sərgidə göstərilən ekspozisiyalar sırasına Sərdar sarayının Qacar üslubunda işlənmiş interyeri, Azərbaycan dəzgah boyakarlığının banisi M.Q.İrəvaninin saray üçün işlədiyi pannolarının surətləri və ilk dəfə nümayiş olunan divar rəsmlərinin eskizləri, Bəhruz Kəngərlinin “Qaçqınlar” silsiləsi, Əslən Qərbi Azərbaycandan olan Xalq rəssamı Hüseyn Əliyevin qrafika əsərləri və görkəmli xalçaçı-rəssam Kamil Əliyevin müəllifi olduğu xalçalar daxildir. Eyni zamanda qeyd edim ki, sərgidə Səfəvilər dövründə İrəvanda zərb olunan müxtəlif sikkələr, İrəvan xanlığına aid bayraqların replikaları, İrəvanın məşhur nəsillərindən olan ziyalıların evlərini bəzəmiş sənət nümunələrini də görmək mümkündür.
Düşünürəm ki, bu sərgini ümumiləşdirilmiş dəyərləndirməsi iki fərqli başlıq altında mümkündür. Birincisi və ən önəmlisi mahiyyətdir. Yazının girişində bu məsələyə ötəri toxundum. Adətən muzey dedikdə düşüncəmizdə tarix və keçmiş canlanır. Ancaq unutmamalıyıq ki, tarix heç vaxt keçmişdə qalmır. Yaşanılan günün reallıqları hətta keçmişi də dəyişdirə biləcək şərtləri və gücləri formalaşdıra bilir. Ona görə dünəni dünəndə qoyub unutmaq olmaz. Bu günümüz və gələcəyimiz kimi, keçmişimizə də sahib çıxıb onu qorumalıyıq. İllərdir bizim bir xalq olaraq Qərbi Azərbaycanla dərin köklərə sahib mənəvi – mədəni əlaqələrimiz hücumlara məruz qalır. Bu ərazilərdə tarixən mövcud olmuş, daha sonra dədə-baba torpaqlarından qoparılaraq zorla deportasiya edilmiş xalqımızın yaratdığı nadir sənət abidələri dağıdılmış, vandalizmə məruz qalmışdır. “Mədəni yaddaşımızda Qərbi Azərbaycan” sərgisi və gələcəkdə silsilə halını alacağına inandığım bu mövzuya toxunan sərgilər itirilməyə çalışılan izlərin yenidən oyadılmasına və dərinliyinin üzə çıxarılmasına, möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Bu sərgi həm də ona görə önəmlidir ki, tarixi reallıqları qoruyarkən bizə qılınc və qalxan əvəzi lazım olan faktları, sübutları çox çətin zəhmət bahasına toplayaraq ekspozisiya kimi ortaya qoyur.
İkinci başlıq bir qədər texnikidir və daha çox azərbaycanlı milli kimliyimdən əlavə, fərd olaraq şəxsi maraq dairəmə daha çox xitab edir. Diqqətimi çəkən məqamlardan biri Azərbaycan memarlığının şah əsərlərindən olan İrəvan Sərdar sarayı oldu. Çünki bu ekspozisiyada ölkəmizin muzey tarixində ilk dəfə olaraq süni intellekt vasitəsilə Sərdar sarayının Qacar üslubunda işlənmiş interyeri foto proyeksiya ilə canlandırılmışdı.
Texnalogiyanın sənət dünyasında tətbiqi, yaradıcılıq fəaliyyətində istifadəsi və bundan yaranan bir çox məsələlər hələ də müzakirə mövzusu olaraq qalır. Xüsusiylə son zamanlarda süni intellektin aktuallığı daha çox ön plandadır. Belə bir mühitdə, Azərbaycanın ən böyük incəsənət muzeyinin ekspozisiyanın nümayişi üçün süni intellektdən istifadəni seçməsi məncə xüsusi qeyd edilməyə layiq addımdır. Ən azı ona görə ki, ənənələrə bağlılığı, müasir yanaşmalardan üstün tutan ölkəmizin incəsənət məkanında süni intellektin istifadə edilə biləcəyi bir çox faydalı formalardan birini əyani nümayiş etdirmiş oldu.
Qeyd: Yazıda Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin rəsmi səhifəsinin sözügedən sərgi ilə bağlı paylaşdığı məlumatlardan da istifadə olunub.
The essay analyzes the essence of the exhibition "Western Azerbaijan in Our Cultural Memory"—which opened on December 15, 2023, at the National Art Museum of Azerbaijan and is dedicated to the art of Western Azerbaijan within the framework of the 100th anniversary of National Leader Heydar Aliyev.
Undoubtedly, Azerbaijan is an ancient state, and its sphere of influence—viewed from various perspectives—extends far beyond our current borders. I believe that the liberation of Karabakh from occupation marks not merely the end of a thirty-year occupation, but also the beginning of a return to our historical roots. In this context, the significance of Western Azerbaijan—and the uncovering of traces of our high culture that once existed in Yerevan—is of vital importance to us. The hosting of the exhibition "Western Azerbaijan in Our Cultural Memory" at the National Art Museum of Azerbaijan, held as part of the 100th anniversary celebrations of Heydar Aliyev, the National Leader of the Azerbaijani people, represents a highly significant and responsible step in this regard.
The exhibition features a range of displays, including the Qajar-style interior of the Sardar Palace; reproductions of panels created for the palace by M.G. Iravani—the founder of Azerbaijani easel painting—along with sketches of wall paintings exhibited for the first time; the "Refugees" series by Bahruz Kangarli; graphic works by People's Artist Huseyn Aliyev (who hailed from Western Azerbaijan); and carpets designed by the prominent carpet artist Kamil Aliyev. Furthermore, the exhibition includes various coins minted in Iravan during the Safavid era, replicas of flags belonging to the Iravan Khanate, and artworks that once adorned the homes of intellectuals from the city's renowned families.
I believe that a comprehensive assessment of this exhibition can be approached through two distinct lenses. The first—and most significant—concerns its essence. I touched upon this briefly in the introduction. Typically, the word "museum" evokes thoughts of history and the past; however, we must remember that history never remains confined to the past. The realities of the present day can shape conditions and forces capable of altering even the past itself. Therefore, we cannot simply leave yesterday in the past and forget it. Just as we embrace our present and future, we must also take ownership of our past and safeguard it. For years, the deep-rooted spiritual and cultural ties that we, as a people, share with Western Azerbaijan have been under attack. Unique artistic monuments—created by our people who historically inhabited these lands before being forcibly torn from their ancestral territories—have been destroyed and subjected to acts of vandalism. The exhibition "Western Azerbaijan in Our Cultural Memory"—along with future exhibitions on this theme, which I trust will evolve into a series—serves to revive traces that were at risk of being lost, to uncover their true depth, and to strengthen their presence. This exhibition is also significant because, while preserving historical realities, it presents facts and evidence—which serve as our sword and shield—that were gathered through immense, painstaking effort.
The second topic is somewhat technical and, beyond my Azerbaijani national identity, appeals more to my personal interests as an individual. One aspect that particularly caught my attention was the Sardar Palace of Iravan—a masterpiece of Azerbaijani architecture. This is because the exhibition featured a photo-projection—created using artificial intelligence—that brought to life the Qajar-style interior of the Sardar Palace, marking a first in the history of museum exhibitions in our country.
The application of technology within the art world, its use in creative processes, and the various issues arising from this remain subjects of ongoing discussion. Recently, the relevance of artificial intelligence has come to the forefront. In this context, the decision by Azerbaijan’s largest art museum to utilize artificial intelligence for the presentation of an exhibition is, in my view, a step worthy of special note. This is significant, at the very least, because it provides a practical demonstration of one of the many beneficial ways artificial intelligence can be applied within the art landscape of our country—a nation where adherence to tradition is often prioritized over contemporary approaches.
Note: This text also incorporates information shared by the National Art Museum of Azerbaijan on its official page regarding the exhibition in question.