“Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” – Keçmişə işıq tutaraq gələcəyə addım atmaq

Xalça! Bu bizim üçün elə bir anlayışdır ki, xalça dedikdə böyükdən kiçiyə hər kəsin, hər bir azərbaycanlının ağlında müəyyən fikir formalaşır. Ona görə bu sahədə hətta mütəxəssis olmayan biri də Azərbaycan xalçaları barədə yenilik gördükdə buna reaksiya vermədən ötə bilməyəcəkdir. Bizim mədəni irsimizin tərkib hissəsi olduğu üçün verəcəyimiz reaksiya müəyyən mənada instinktiv xarakter daşıyacaqdır. Buradan yola çıxaraq “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” adlı kolleksiyanı da məhz təəsürat üzərindən dəyərləndirməyin mənim üçün uyğun olacağını düşünürəm.
Layihənin əsas memarlarından biri olan Xalq Rəssamı Eldar Mikayılzadənin xalçaçı rəssam kimi Azərbaycanın dəyərli şəxsiyyətlərindən biri olması əlbətdə hər kəsə məlumdur. Onun keçdiyi uzun yaradıcılıq yolu dərin köklərə sahibdir. Hansı ki, bu gün ərsəyə gətirilən əsərlərin dünya şöhrətli rəssam Səttar Bəhlulzadədən, Azərbaycan xalçalarını dünyada tanıdan görkəmli sənətkar Lətif Kərimovdan izlər daşıması bunu sübut edir. Ancaq daim dəyişən, dinamik müasir dövrün nümayəndəsi kimi mənim ən çox diqqətimi çəkən Mikayılzadənin bu qədər dərin tarixə və keçmişə sahib Azərbaycan xalçaçılıq məktəbinə yenilikçi yanaşmasıdır. Biz bu yenilikləri “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” kolleksiyasının kompazisiyalarında görürüksə də, digər tərəfdən ümumilikdə sözügedən kolleksiyanın xalqımızın mədəni mirasının davamı mənasında necə böyük əhəmiyyətə sahib olduğunu Heydər Əliyev Fondunun göstərdiyi yüksək diqqətdən də anlaya bilərik. “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” ötürücü mahiyyətə sahibdir. Keçmişdə sıxışıb qalmış dəyərli xəzinələrə yeni bir yol açaraq onları gələcək nəsillərə ötürür. Məhs bu yeni yol Eldar Mikayılzadənin yenilikçi yanaşmasının əyani sübutudur.
Kolleksiya ictimaiyyətə Heydər Əliyev Mərkəzində sərgi vasitəsiylə nümayiş olunur. Sərgi sözünü vurğulayıram, çünki kolleksiyanı təəsürat üzərindən dəyərləndirmə istəyim həmçinin sərginin təşkil olunduğu məkandan gəlir. Belə ki, sərgiyə ilk addımımı atdığım andan etibarən real dünya ilə əlaqənin kəsildiyi hissinə qapıldım. Mühit, mistik, bilinməzlərlə dolu yeni bir aləmə düşmüş kimi hiss etdirir və izləyicini birbaşa xalçalarla üz-üzə qoyur. Bizə də bu bilinməzlərlə dolu aləmdəki xəzinələri, yenilikləri görüb bilmək qalır.
Ümumi sərgini gəzdikdə hər addımda Şəkidən ilhamlanıldığı həqiqətən biraz daha aydın olur. Şəki Xan Sarayının divar rəsimlərindən şəbəkələrə, zərgərlik məlumatlarından Şəkixanovların evinə qədər Şəkini xatırladan hər bir tarixi əməhəmiyyətə sahib əsərin izlərinə rast gəlmək mümkündür. Şəkinin mədəni yaradıcılığı onun təbiətinin bir növ bəhrəsi olduğu üçün onları ayrılıqda düşünmək çətindir. Elə “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” kolleksiyasında da zəngin flora və faunaya geniş yer verilib.
Məsələn “Cəmadət” xalçasında ümumilikdə heyvanlar aləmi təsvir edilərkən “Şikargah”da insanların bu aləmdə ova çıxması nümayiş etdirilir. “Bəndi-rumi” isə Şəki Xan Sarayındakı bütün real heyvan rəsmləri ilə yanaşı fantastik canlıları da nəzərlərimiz önünə sərir. Diqqət etsək görərik ki, istər heyvanlar aləmi olsun, istər insanlar, istər insanın yaratdığı əvəzsiz saray kimi tarixi abidə, heç biri ayrılıqda yox, əksinə bir-biri ilə əlaqəli və tam vəhdət içərisində təsvir olunub. Bu vəhdət digər xalçalarda da davam edir.
“Göllü”də təbiətlə insan, “Tağlı”da saray və quşlar, eləcə də bu silsilədən olan “Cənnət quşları”, “Cənnət bağı”, “Narlı” xalçalarında mükəmməl harmoniyanın şahidi oluruq.
Eldar Mikayılzadə kompazisiyalarında fəlsəfi və insanların inancı ilə bağlı mövzulara da simvolik mənada toxunub. Məsələn “Dörd fəsil”də dualizm, kişi və qadın üzərindən başlanğıc fikri izləyicini bu barədə düşünməyə sövq edir. “Ağaclı” xalçasında isə həm Şəki xanlığının simvolu olan qızıl gül təsvir olunub həm də doğruluğun və imanın rəmzi olan sərv ağacları “inanc” anlayışına işarə edir.
Bundan başqa “Yaranış”, “Xan ovu”, “Cəng və barış”, “Şəbəkəli”, “Adəm və Həvva”, “Ləçək-turunc” kimi xalçalar unikallıqları ilə seçilir. Ümumilikdə “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi”də heyvanlar aləmi, insan, memarlıq abidələri, fəlsəfə, inanc, tarix, təbiət kimi bir çox mövzu kolleksiyadakı hər bir xalçaya şamil edilərək tərkib hissəsi kimi əsas mövzuda bütövlük yaradılıb. Biz xalçalarda sadəcə mövzu baxımından yox, eyni zamanda istər həndəsi, istər nəbati istərsə də süjetli olması cəhətdən ornament və naxışların ayrılmasını, birləşməsini, ən nəhayətində vəhdədini görürük.
Əvvəldə də qeyd etdiyim kimi “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” kolleksiyası təməlində daşıyıcı misiyaya sahibdir. Bu səbəbdən hər bir xalçanın öz hekayəsi var. Sərgini gəzərkən məndə, keçmişdən bu günə, bizə çatdırılan bu hekayələrdən əsasən süjet vasitəsiylə bəhs edildiyi təəsüratı yarandı. Eyni zamanda süjet xətti ənənəvi ornament və naxışlarla dəstəklənir. Subyektiv fikrimə əsasən deyə bilərəm ki, bu, izləyicidən adaptasiya tələb edir. Nəticə etibari ilə xalça ilə üz-üzə dayanarkən keçmişimizə aid ən qədim hekayələrin bizə yeni bir dillə danışıldığını anlayırıq. Hər bir yenilik isə ilk növbədə onunla rastlaşanlardan barəsində düşünmə, uyğunlaşma təlbə edir.
Heç şübhəsiz Eldar Mikayılzadə “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi” kolleksiyası ilə Azərbaycan xalçaçılıq sənətində və Şəkinin mədəni tarixində yeni səhifə açdı. Köklərimizlə əlaqələrimiz daha da gücləndirildi, mədəni-tarixi yaddaşımız təzələndi. Nəhayət əminliklə deyə bilərik ki, keçmişə işıq tutaraq gələcəyə doğru böyük bir addım atıldı.
İzləyici olaraq bilinməzliyi və sehirli aləmi xatırladan sərgi salonundan çıxarkən artıq bir çox şeyi bilib, agah olmaq “Azərbaycan xalçası-ilmələrin rəqsi”nin mənə bəxş etdiyi ən gözəl təəsüratdır.


Cavid Həsənli
Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası
Təsviri sənətin tarixi və nəzəriyyəsi
Magistr, I kurs
“Azerbaijani Carpet: A Dance of Knots” – Stepping into the Future by Shedding Light on the Past
The carpet! For us, this concept resonates deeply; the very mention of a “carpet” evokes a distinct image in the mind of every Azerbaijani—from the oldest to the youngest. Consequently, even those who are not experts in the field cannot help but respond when they encounter something new regarding Azerbaijani carpets. As an integral part of our cultural heritage, our reaction is, in a sense, instinctive. With this in mind, I believe it is fitting to approach the collection titled “Azerbaijani Carpet: A Dance of Knots” precisely through the lens of the impressions it evokes.
It is, of course, well known that People’s Artist Eldar Mikayılzadə—one of the primary architects of this project—is a distinguished figure in Azerbaijan, renowned for his work as a carpet artist. His long creative journey is deeply rooted in tradition; this is evidenced by the fact that his current works bear the influence of the world-famous painter Sattar Bahlulzade and the eminent artist Latif Karimov, who introduced Azerbaijani carpets to the global stage. Yet, as someone living in our rapidly evolving, dynamic modern era, what strikes me most is Mikayılzadə’s innovative approach to the Azerbaijani school of carpet weaving—a tradition with such a profound history and heritage. While these innovations are clearly visible in the compositions of the collection titled "Azerbaijani Carpet: The Dance of Knots," the immense significance of this collection as a continuation of our nation’s cultural legacy is further underscored by the high level of attention it has received from the Heydar Aliyev Foundation. "Azerbaijani Carpet: The Dance of Knots" serves as a vital bridge; it opens a new path for precious treasures that might otherwise have remained confined to the past, ensuring their transmission to future generations. This very new path is clear proof of Eldar Mikayilzade’s innovative approach.
The collection is presented to the public through an exhibition at the Heydar Aliyev Center. I emphasize the word "exhibition" because my desire to evaluate the collection based on the impressions it evokes stems, in part, from the very venue where it is hosted. From the moment I stepped into the exhibition, I felt as though my connection to the real world had been severed. The atmosphere creates the sensation of entering a new, mystical realm—one shrouded in the unknown—and brings the viewer face-to-face with the carpets. It is then left to us to discover and explore the treasures and innovations contained within this mysterious world.
As one moves through the exhibition, the inspiration drawn from Sheki becomes increasingly apparent at every turn. Traces of historically significant elements evocative of Sheki can be found throughout—from the wall paintings and *shebeke* (lattice-work) of the Palace of the Sheki Khans to references to traditional jewelry and the House of the Shekikhanovs. Since the cultural creativity of Sheki is, in many ways, a product of its natural environment, it is difficult to consider the two separately. Fittingly, the "Azerbaijani Carpet: A Dance of Knots" collection devotes significant space to the region's rich flora and fauna.
For instance, while the “Jemadet” carpet depicts the animal kingdom in general, the “Shikargah” carpet portrays humans venturing into this realm for the hunt. Meanwhile, the “Bendi-Rumi” carpet—much like the imagery found in the Palace of the Sheki Khans—presents not only realistic depictions of animals but also fantastical creatures. A closer look reveals that whether it is the animal kingdom, human figures, or a historical monument—such as the unique palace created by human hands—none are depicted in isolation; rather, they are interconnected, existing in a state of complete unity. This sense of unity extends to other carpets as well.
In the “Gollu” carpet, we see the relationship between nature and humanity; in the “Taghli,” the interplay between the palace and birds. Similarly, in other carpets from this series—such as “Birds of Paradise,” “Garden of Paradise,” and “Narlı”—one can witness a state of perfect harmony.
In his compositions, Eldar Mikayilzadeh also touches upon philosophical themes and concepts related to human faith, imbuing them with symbolic meaning. For instance, in "The Four Seasons," the concept of dualism—explored through the duality of male and female—invites the viewer to reflect on these ideas. Meanwhile, the "Aghachli" (Tree-themed) carpet features the rose—a symbol of the Sheki Khanate—alongside cypress trees, which represent truth and faith, thereby alluding to the concept of "belief."
Furthermore, carpets such as "Yaranish" (Creation), "Khan Ovlu" (The Khan’s Hunt), "Jang va Barish" (War and Peace), "Shabakali" (Lattice-patterned), "Adam and Eve," and "Lachak-Turunj" stand out for their unique qualities. Overall, in the collection "Azerbaijani Carpet: A Dance of Knots," a diverse array of themes—including the animal kingdom, humanity, architectural monuments, philosophy, faith, history, and nature—are woven into each piece, forming an integral part of a cohesive, unified whole. In these carpets, one observes not only a thematic richness but also the interplay of ornaments and patterns—whether geometric, floral, or narrative—as they separate, combine, and ultimately achieve a state of complete unity.
As I mentioned earlier, the “Azerbaijan Carpet: Dance of the Knots” collection serves a foundational mission as a carrier of narratives. Consequently, every carpet possesses its own unique story. While exploring the exhibition, I formed the impression that these stories—handed down from the past to the present—are conveyed primarily through narrative themes (subjects). At the same time, this narrative thread is reinforced by traditional ornaments and patterns. In my subjective view, this requires a degree of adaptation on the part of the viewer. Ultimately, as we stand face-to-face with a carpet, we realize that the most ancient stories from our past are being retold to us in a new language. And, by its very nature, any innovation demands that those who encounter it engage in reflection and adaptation.
Undoubtedly, with his collection "Azerbaijani Carpet: The Dance of Knots," Eldar Mikayilzadeh has opened a new chapter in the art of Azerbaijani carpet weaving and the cultural history of Sheki. Our connection to our roots has been further strengthened, and our cultural-historical memory has been revitalized. Ultimately, we can confidently say that by shedding light on the past, a significant step has been taken toward the future.
As a visitor, leaving an exhibition hall that evoked a sense of the unknown and a magical realm—yet emerging with a deeper understanding and awareness—is the most wonderful impression that "Azerbaijani Carpet: The Dance of Knots" has bestowed upon me.
Javid Hasanli
Azerbaijan State Academy of Fine Arts
History and Theory of Fine Arts
Master’s Student, 1st Year
↑Back to Top